Proctitis (endeldarmontsteking): symptomen, oorzaken en testen

Proctitis is een ontsteking van je endeldarm, het laatste stuk darm vlak boven je anus. Had je de afgelopen weken receptief anaal contact, dan staat een soa bovenaan de lijst met mogelijke oorzaken. De Europese richtlijn uit 2021 noemt gonorroe, chlamydia, syfilis en herpes als de meest voorkomende verwekkers op die plek (de Vries, 2021).

En precies daar loopt het vaak spaak. Zoek je in het Nederlands op proctitis, dan kom je uit bij ziekenhuispagina's over chronische darmziekten. Die zijn niet fout. Ze beantwoorden alleen een andere vraag dan die van jou.

Wij zijn een testaanbieder, dus we zeggen meteen waar het op staat: een gewone soa-test uit urine of bloed kijkt niet in je endeldarm. Daar is een apart uitstrijkje voor nodig. Op deze pagina lees je wat proctitis precies is, welke klachten erbij horen, hoe je een soa-oorzaak van een darmoorzaak onderscheidt, en welke test bij welke verwekker hoort.

Wat is proctitis?

Proctitis is een ontstekingssyndroom van het anale kanaal, van de endeldarm, of van allebei. Zo omschrijft de Europese richtlijn het (de Vries, 2021). In gewoon Nederlands heet het endeldarmontsteking, en je ziet ook wel "endeldarm ontstoken" langskomen.

De ontsteking zelf is een reactie van het slijmvlies. Wat die reactie op gang bracht, verschilt enorm: een bacterie, een virus, een chronische darmziekte, bestraling in het bekken, of beschadiging van het slijmvlies.

De plek zegt dus weinig over de oorzaak.

Dezelfde ontstoken endeldarm kan bij de een een soa zijn en bij de ander het eerste teken van colitis ulcerosa. Dat is de kern van deze pagina, en de reden dat wij hier geen symptoomchecklist geven waarmee je jezelf kunt indelen.

Welke klachten passen bij proctitis?

Bij proctitis horen jeuk of pijn rond de anus, aandrang zonder dat er iets komt, bloed of slijm bij de ontlasting, verstopping en afscheiding uit het anale kanaal. Die opsomming komt rechtstreeks uit de Europese richtlijn (de Vries, 2021). Samen wijzen ze op een ontsteking. Ze wijzen niet naar de verwekker.

Die loze aandrang heeft een eigen naam: tenesmus. Je voelt dat je moet, je gaat zitten, en er komt weinig of niets. Het is een van de meest herkenbare klachten en tegelijk een van de vervelendste.

Wat mensen het vaakst laat schrikken is bloed. Bij een ontstoken endeldarm zit dat bloed meestal aan de buitenkant van de ontlasting of op het papier, niet erdoorheen gemengd.

Aanhoudend bloedverlies hoort altijd bij je huisarts thuis. Niet omdat het meestal ernstig is, maar omdat jij dat onderscheid niet zelf kunt maken en een arts wel kan kijken.

Wat zijn de oorzaken van proctitis?

De oorzaken vallen in drie groepen: seksueel overdraagbare infecties, chronische darmziekten, en schade aan het slijmvlies door bijvoorbeeld bestraling. Bij mensen met receptief anaal contact is de eerste groep de grootste, en binnen die groep zijn gonorroe en chlamydia veruit het meest gezien (de Vries, 2021).

De tabel hieronder zet ze naast elkaar. Let vooral op de laatste kolom: die vertelt je welk monster nodig is, en dat is precies waar een standaard soa-test langsheen kijkt.

Twee dingen springen eruit. Gonorroe, chlamydia en LGV vragen alle drie een uitstrijkje van de endeldarm, geen urine. En syfilis en herpes vragen weer iets anders. Eén test dekt dit rijtje niet af.

Wanneer wijst proctitis op een soa?

Aan de klachten alleen kun je het niet zien. Wat wel richting geeft, zijn twee vragen over de weken vóór de klachten. Ze vervangen geen arts, maar ze vertellen je wel welke kant het eerst onderzocht moet worden.

Vraag 1: was er de afgelopen weken receptief anaal contact? Dat gaat om een penis, maar ook om vingers of speeltjes. De richtlijn noemt die routes allemaal (de Vries, 2021). Condoomgebruik sluit het niet uit, want deze infecties verspreiden zich ook zonder penetratie.

Vraag 2: begonnen de klachten binnen enkele dagen tot weken daarna? Infectieuze proctitis komt meestal in dat tijdvenster op gang. Een klachtenpatroon dat al maanden sluimert en langzaam erger wordt, past daar minder goed bij.

Twee keer ja betekent: laat eerst de soa-kant uitsluiten, met het juiste monster. Twee keer nee, en bloed of slijm dat al weken aanhoudt, betekent: dit is een vraag voor je huisarts, die aan een darmziekte kan denken.

Twijfel je? Doe dan allebei. De soa-kant kun je zelf laten checken, de darmkant hoort bij een arts. Ze sluiten elkaar niet uit.

Waarom vindt een gewone soa-test een rectale infectie niet?

Omdat een urinetest kijkt naar de plasbuis en een bloedtest naar antistoffen in je bloed. Zit de infectie in het slijmvlies van je endeldarm, dan komt daar bij geen van beide iets van terug. Voor gonorroe en chlamydia op die plek is een uitstrijkje van de anus nodig, dat vervolgens met een PCR wordt onderzocht.

Dit is niet ons idee. Het is de reden dat extragenitaal testen als apart onderwerp bestaat in de wetenschappelijke literatuur (Chan, 2016).

En het wordt vervelender. De Europese richtlijn schrijft dat de meerderheid van de rectale infecties met chlamydia en gonorroe helemaal geen klachten geeft en alleen met een laboratoriumtest te vinden is (de Vries, 2021). Een onderzoek op Réunion vond zelfs dat alle gevonden extragenitale infecties zonder symptomen verliepen (Calas, 2021).

Geen klachten is hier dus geen uitsluitsel. En een schone urinetest zegt niets over je endeldarm.

Hoe test je op een rectale soa?

Met een uitstrijkje van de anus. Er wordt een wattenstaafje een klein stukje in het anale kanaal gebracht en rondgedraaid, waarna het lab er met een PCR naar gonorroe en chlamydia kijkt. Dat duurt seconden en het is niet pijnlijk, al voelt het vreemd.

Zelf afnemen mag, en dat werkt goed. In een onderzoek uit 2024 bleken thuis afgenomen keel- en rectale uitstrijkjes niet onder te doen voor uitstrijkjes die in de zorg werden afgenomen (Orser, 2024).

Onze test op chlamydia, gonorroe en trichomonas toont die infecties aan met een PCR. Wil je specifiek je anus laten checken, kies dan bij het bestellen voor een anale swab, want de standaardafname kijkt naar de genitale kant. Hoe dat praktisch werkt staat in soa in de anus: welke soa's daar zitten en hoe je test.

Voor syfilis en hiv is een bloedtest nodig, en voor herpes een uitstrijkje van een blaasje. Die zitten niet in dezelfde test.

Wat is LGV en waarom telt het hier extra?

LGV staat voor lymphogranuloma venereum. Het is een agressievere variant van chlamydia, veroorzaakt door de typen L1, L2 en L3, en het geeft juist wél forse proctitisklachten: hevige pijn, bloed en sterke aandrang. Een gewone chlamydiatest ziet dat het chlamydia is, maar niet dat het dit type is.

In Nederland houdt het RIVM de cijfers bij. Tussen 2011 en 2017 steeg het aantal LGV-diagnoses van 86 naar 270, en het aandeel patiënten zonder klachten liep in diezelfde jaren op van 31,4 naar 49,3 procent (van Aar, 2020).

Dat laatste getal is het interessante. LGV stond bekend als de variant die je niet kunt missen, omdat de klachten zo heftig zijn. Inmiddels heeft ongeveer de helft van de gevonden gevallen geen klachten.

Europees breed is LGV waarschijnlijk fors ondergediagnosticeerd: in een studie over meerdere landen bleek 25,6 procent van de chlamydia-positieve rectale uitstrijkjes bij msm om LGV te gaan (Cole, 2020). We werken dit uit in LGV: de soa die een gewone chlamydiatest mist.

Hoe wordt proctitis behandeld?

Dat hangt volledig af van de oorzaak, en de behandeling hoort bij een arts. Een bacteriële oorzaak zoals gonorroe of chlamydia wordt met antibiotica behandeld; bij LGV duurt die kuur langer. Herpes vraagt om antivirale middelen. Een chronische darmziekte of bestralingsschade volgt een heel ander traject.

Dat is meteen waarom zelf gokken hier zo slecht uitpakt.

Een kuur die bij gewone chlamydia past, is bij LGV te kort. Een zalfje tegen jeuk doet niets tegen een bacterie. En andersom: antibiotica helpen niet bij colitis ulcerosa.

Wij testen, wij behandelen niet. Een positieve uitslag neem je mee naar je huisarts of naar de soa-poli, en die bepaalt de behandeling. Op positief getest op een soa: wat nu staat hoe die stap er praktisch uitziet.

Twee mensen met dezelfde aandrang

Stel je twee mensen voor die op dinsdagochtend hetzelfde melden: 6 dagen loze aandrang, wat slijm, en 2 keer een streepje bloed op het papier. Geen koorts. Dezelfde klacht, tot op het detail.

Bij de eerste begon het tien dagen na een weekend met iemand nieuw, waarbij er receptief anaal contact was. Bij hem kijkt een urinetest langs de plek waar het risico zat. Alleen een uitstrijkje van de anus geeft antwoord, en dat antwoord komt binnen dagen.

Bij de tweede is er al vier maanden geen enkele partner geweest, en achteraf blijkt het bloed er al sinds mei af en toe bij te zitten. Bij haar is een soa onwaarschijnlijk en is de huisarts de eerste stap, met een heel andere vraag in het hoofd.

Het verschil zat nooit in de klacht.

Het zat in wat eraan voorafging. Daarom stel ik liever die twee vragen uit deze pagina dan dat we je een lijstje symptomen laten afvinken. Twee identieke endeldarmen kunnen twee compleet verschillende antwoorden nodig hebben.

Kun je proctitis krijgen zonder anale seks?

Ja, en dat gebeurt vaker dan mensen denken. Een chronische darmziekte, bestraling in het bekken, langdurig gebruik van laxeermiddelen en beschadiging van het slijmvlies kunnen allemaal een ontstoken endeldarm geven, zonder dat er seks aan te pas kwam.

Omgekeerd geldt ook iets wat vaak wordt gemist. De richtlijn wijst erop dat overdracht ook via vingers en speeltjes kan lopen, en dat vrouwen die anale seks hebben net zo goed risico lopen (de Vries, 2021). Rectale soa's zijn geen exclusief msm-onderwerp, ook al gaat het meeste onderzoek over die groep.

Thuisarts en de huisartsenrichtlijnen behandelen de darmkant van dit verhaal. Wij behandelen de soa-kant. Voor het volledige plaatje heb je soms allebei nodig.

Verder lezen in dit cluster

Is jeuk je hoofdklacht, ga dan naar jeuk aan de anus. Zijn het blaasjes of zweertjes, dan is herpes bij de anus het stuk dat je zoekt.

Voor de infectie die hier het vaakst achter zit, lees anale chlamydia. Voor de agressieve variant daarvan: LGV. En voor het praktische deel: soa in de anus en hoe je test.

Past je klacht beter in het bredere rijtje, dan geeft soa symptomen bij mannen en vrouwen het overzicht, en helpt welke soa-test je wanneer nodig hebt je kiezen.

Bronnen

• de Vries HJC, et al. 2021 European Guideline on the management of proctitis, proctocolitis and enteritis caused by sexually transmissible pathogens. Journal of the European Academy of Dermatology and Venereology, 2021. PMID 34057249.
• van Aar F, et al. Increasing trends of lymphogranuloma venereum among HIV-negative and asymptomatic men who have sex with men, the Netherlands, 2011 to 2017. Eurosurveillance, 2020. PMID 32290900.
• Cole MJ, et al. Substantial underdiagnosis of lymphogranuloma venereum in men who have sex with men in Europe: preliminary findings from a multicentre surveillance pilot. Sexually Transmitted Infections, 2020. PMID 31235527.
• Chan PA, et al. Extragenital Infections Caused by Chlamydia trachomatis and Neisseria gonorrhoeae: A Review of the Literature. Infectious Diseases in Obstetrics and Gynecology, 2016. PMID 27366021.
• Orser L, et al. Testing for extragenital Neisseria gonorrhoeae and Chlamydia trachomatis: At-home pharyngeal and rectal self-swabs are non-inferior to those completed in healthcare settings. PLoS One, 2024. PMID 38768150.
• Calas A, et al. Prevalence of urogenital, anal, and pharyngeal infections with Chlamydia trachomatis, Neisseria gonorrhoeae, and Mycoplasma genitalium: a cross-sectional study in Reunion island. BMC Infectious Diseases, 2021. PMID 33478403.
• RIVM, Soa-surveillance Nederland. Geraadpleegd augustus 2026.

Elk bloedtestresultaat bevat een professionele beoordeling door een BIG-geregistreerde arts. Bespreek voor behandelbeslissingen je resultaten met je huisarts.