Veilig vrijen: 8 manieren om het risico op een soa te verkleinen

Veilig vrijen betekent dat je de kans op een soa zo klein mogelijk maakt, niet dat de kans nul wordt. Bij consequent gebruik gaat een condoom samen met ongeveer 80 procent minder hiv-infecties, maar met ongeveer 30 procent minder herpesinfecties. Dat gat van 50 procentpunten vertelt eigenlijk het hele verhaal.

Sommige soa's zitten in lichaamsvocht. Andere zitten op de huid eromheen, en daar houdt een condoom op.

Hieronder staan acht manieren die het risico verkleinen. Bij elke manier lees je ook wat die niet afdekt, want dat tweede stuk slaan de meeste tipslijstjes over.

1. Een condoom bij vaginale en anale seks
2. Een condoom of beflapje bij orale seks
3. Glijmiddel op waterbasis
4. Sekstoys schoonmaken of afdekken
5. Vaccinatie tegen HPV en hepatitis B
6. PrEP bij een verhoogd hiv-risico
7. PEP binnen 72 uur na een risicomoment
8. Samen laten checken voordat je stopt met condooms

Wat is veilig vrijen?

Veilig vrijen is alles waarmee je de uitwisseling van lichaamsvocht en direct huidcontact beperkt, zodat een soa minder kans krijgt om over te gaan. In de praktijk gaat het om barrières zoals condooms, om vaccinaties, om medicatie zoals PrEP, en om weten waar je staat. Geen enkele methode dekt alles af.

Het helpt om soa's in twee groepen te verdelen. Chlamydia, gonorroe, trichomonas, hiv en hepatitis B gaan mee met vocht: sperma, voorvocht, vaginaal vocht, bloed. Herpes, HPV en syfilis kunnen ook via huid-op-huidcontact overgaan.

Die tweedeling verklaart bijna alles wat hieronder volgt.

Volgens Thuisarts.nl verlopen soa's regelmatig zonder klachten, waardoor iemand een infectie kan doorgeven zonder het te weten (thuisarts.nl). Veilig vrijen gaat dus zelden over wantrouwen. Meestal gaat het over iets wat niemand kon zien.

1. Een condoom bij vaginale en anale seks

Een condoom is de enige methode op deze lijst die tegelijk meerdere soa's remt en ook zwangerschap voorkomt. Een Cochrane-review vond bij consequent gebruik ongeveer 80 procent minder hiv-infecties dan bij nooit gebruiken (Weller en Davis, 2002). Voor chlamydia, gonorroe en trichomonas geldt hetzelfde principe.

Consequent is hier het sleutelwoord. In datzelfde onderzoek ging het om mensen die het altijd gebruikten, niet meestal.

Praktisch scheelt het vier dingen: let op de houdbaarheidsdatum, knijp de lucht uit het topje, gebruik er één per keer, en bewaar ze niet maandenlang in je broekzak of portemonnee. Wrijving en warmte maken latex zwakker.

Hoe een condoom zich verhoudt tot PrEP en PEP, zetten we naast elkaar in ons artikel over preventiemethoden vergeleken.

2. Een condoom of beflapje bij orale seks

Orale seks voelt voor veel mensen als de veilige variant, maar gonorroe, chlamydia en syfilis kunnen zich in de keel nestelen. Een keelinfectie geeft vaak geen klachten, dus je merkt er meestal niets van. Een condoom bij pijpen of een beflapje bij beffen en rimmen verkleint dat risico.

Een beflapje, ook wel dental dam, is een dun vel latex dat je tussen mond en vulva of anus legt. Je kunt er ook een opengeknipt condoom voor gebruiken.

Eerlijk is eerlijk: dit is het punt waarop de meeste mensen afhaken. Ik zie het zelden gebeuren buiten de spreekkamer.

Wat er precies wel en niet via oraal contact overgaat, beschrijven we in dit artikel over oraal, een wc-bril en een handdoek.

3. Glijmiddel op waterbasis

Glijmiddel voorkomt op zichzelf geen enkele soa. Het verkleint iets anders: de kans dat een condoom scheurt en de kans op kleine wondjes in het slijmvlies, waar een infectie makkelijker binnenkomt. Kies waterbasis of siliconen, want olie en vet tasten latex aan.

Dat betekent geen bodylotion, geen babyolie, geen kokosolie en geen massageolie bij een latexcondoom.

Bij anale seks telt dit zwaarder, omdat de darmwand zelf geen glijmiddel aanmaakt. Ruim doseren scheelt daar het meest.

4. Sekstoys schoonmaken of afdekken

Een sekstoy die van de een naar de ander gaat, kan vocht meenemen. Trichomonas, chlamydia en gonorroe kunnen zo een tweede persoon bereiken, en herpes en HPV kunnen via huidcontact met de toy meegaan. Een nieuw condoom per persoon lost het grootste deel op.

Zonder condoom: warm water en zeep, en daarna goed drogen.

Dit klinkt als een detail. In de praktijk is het de goedkoopste stap op deze hele lijst.

5. Vaccinatie tegen HPV en hepatitis B

Twee soa's op de lijst hebben een vaccin: HPV en hepatitis B. Een vaccinatie werkt vooraf en beschermt niet tegen de andere soa's. Of een vaccinatie in jouw situatie past, bespreek je met je huisarts of met de GGD, want dat hangt af van je leeftijd en eerdere prikken.

HPV is daarbij een bijzonder geval. Het virus is de meest voorkomende soa ter wereld, en toch vindt een gewone soa-test op bloed of urine het meestal niet.

Waarom dat zo is, leggen we uit in ons artikel over HPV en waarom een soa-test het niet vindt.

6. PrEP bij een verhoogd hiv-risico

PrEP is medicatie die je vooraf slikt om een hiv-infectie te voorkomen. In de iPrEx-studie lag het aantal nieuwe hiv-infecties in de PrEP-groep 44 procent lager dan in de placebogroep, gemeten over iedereen die meedeed (Grant e.a., 2010). Bij deelnemers die de pillen daadwerkelijk innamen, lag dat effect hoger.

PrEP werkt alleen tegen hiv. Chlamydia, gonorroe en syfilis gaan er gewoon langs.

Het is receptmedicatie, dus je huisarts of de GGD beoordeelt of het bij jouw situatie past. Wat het inhoudt, lees je in wat PrEP is en voor wie het zinvol is.

7. PEP binnen 72 uur na een risicomoment

PEP is de kuur achteraf. Die moet binnen 72 uur na het risicomoment starten, en hoe eerder hoe beter. Je regelt het via de huisarts, de GGD of de spoedeisende hulp, niet via een webshop, en het gaat opnieuw alleen over hiv.

Die 72 uur is een harde grens. Daarna is dit medicijn niet meer aan de orde.

Zit je in die situatie, dan helpt ons artikel over PEP na onbeschermde seks je verder.

8. Samen laten checken voordat je stopt met condooms

Het moment waarop een stel stopt met condooms is precies het moment waarop het risico verandert. Sommige stellen kiezen ervoor om zich daarvoor allebei te laten checken, zodat ze weten waar ze staan. Chlamydia, gonorroe en trichomonas kun je in één keer samen laten testen.

Het gesprek erover is voor veel mensen ongemakkelijker dan de test zelf.

We schreven er een apart artikel over: samen testen in een nieuwe relatie. Wil je meteen weten wat er dan gecheckt wordt, kijk dan bij de chlamydia-, gonorroe- en trichomonas-check.

Kun je een soa krijgen met een condoom?

Ja, dat kan. Een condoom dekt af waar het overheen zit, en dat is precies genoeg voor infecties die via vocht gaan. Herpes, HPV en syfilis kunnen ook zitten op de huid ernaast: de balzak, de liezen, de schaamstreek. Daar raakt het condoom niets af.

De cijfers laten dat verschil goed zien. Bij vrouwen van wie de partner altijd een condoom gebruikte, kwam HPV voor bij 37,8 per 100 persoonsjaren, tegenover 89,3 bij weinig gebruik (Winer e.a., 2006). Voor herpes lag het risico bij 100 procent gebruik ongeveer 30 procent lager (Martin e.a., 2009).

Tachtig procent, zeventig procent, dertig procent. Drie keer hetzelfde condoom, drie keer een ander getal, en de reden is steeds waar de infectie zit.

Wil je weten welke soa's er in Nederland rondgaan, dan zetten we ze op een rij in 9 soa's die in Nederland voorkomen.

Kun je veilig vrijen zonder condoom?

Je kunt het risico ook zonder condoom verkleinen, maar niet naar nul brengen. Vaccinatie, PrEP, samen weten waar je staat en geen sekstoys delen halen er allemaal iets af. Voor infecties die via huidcontact gaan, blijft er altijd een rest over, hoe voorzichtig je ook bent.

Zoenen, strelen en samen masturberen gelden als handelingen met een laag risico.

Het RIVM registreerde in 2024 ruim 20.000 chlamydia-diagnoses bij de Centra Seksuele Gezondheid, veruit de meest gevonden soa (RIVM). Dat zijn alleen de gevonden gevallen, dus alleen de mensen die zich lieten checken.

Wat doe je als het toch misgaat?

Stel, twee mensen overkomt hetzelfde: bij allebei scheurt het condoom op vrijdagavond, maar de een belt zaterdag en de ander wacht 5 dagen. Voor de eerste is PEP nog een optie, want die 72 uur loopt dan nog. Voor de tweede is dat venster dicht.

Voor de soa-test maakt dat verschil juist niets uit. Allebei wachten ze de windowfase af, de periode waarin een test nog niets kan aantonen.

Die tweede klok loopt per soa anders. Chlamydia en gonorroe zijn meestal na twee weken aantoonbaar, hiv en syfilis vragen langer.

Te vroeg testen levert vooral een uitslag op waar je niets aan hebt. Hoe lang je ongeveer moet wachten, staat in hoe lang na onbeschermde seks je kunt testen.

Als je die periode hebt afgewacht en zekerheid wilt, kun je je op je eigen moment laten checken, bijvoorbeeld met het virale infecties pakket of de gids welke soa-test je wanneer nodig hebt. Wat mij betreft is dat het echte sluitstuk van veilig vrijen: niet gokken, maar het even nakijken.

Bronnen

• Weller S, Davis K. Condom effectiveness in reducing heterosexual HIV transmission. Cochrane Database of Systematic Reviews (2002). PMID 11869658 (pubmed.ncbi.nlm.nih.gov)
• Winer RL e.a. Condom use and the risk of genital human papillomavirus infection in young women. New England Journal of Medicine (2006). PMID 16790697 (pubmed.ncbi.nlm.nih.gov)
• Martin ET e.a. A pooled analysis of the effect of condoms in preventing HSV-2 acquisition. Archives of Internal Medicine (2009). PMID 19597073 (pubmed.ncbi.nlm.nih.gov)
• Grant RM e.a. Preexposure chemoprophylaxis for HIV prevention in men who have sex with men. New England Journal of Medicine (2010). PMID 21091279 (pubmed.ncbi.nlm.nih.gov)
• RIVM, Thermometer seksuele gezondheid, cijfers 2024 (2025) (rivm.nl)
• Thuisarts.nl, Soa (2024) (thuisarts.nl)

Elk bloedtestresultaat bevat een professionele beoordeling door een BIG-geregistreerde arts. Bespreek voor behandelbeslissingen je resultaten met je huisarts.