Bacteriële vaginose, candida of trichomonas? Zo herken je het verschil

Drie klachten die op elkaar lijken, drie heel verschillende oorzaken. Bacteriële vaginose, een candida-infectie en trichomonas geven alle drie veranderde afscheiding. Maar van die drie is er maar één een soa. Wereldwijd heeft naar schatting bijna een kwart van de vrouwen in de vruchtbare leeftijd bacteriële vaginose. Wat je zelf ziet en ruikt geeft een hint. Zekerheid komt van een test.

Wat ons opvalt aan bijna elke pagina over dit onderwerp: er wordt je een gel of een tablet aangeboden, en de vraag waar je eigenlijk mee zit blijft onbeantwoord. Namelijk of je dit van iemand hebt gekregen. Daar beginnen we dus mee.

Wat is het verschil tussen bacteriële vaginose, candida en trichomonas?

Bacteriële vaginose is een verschuiving in je eigen vaginale bacteriën. Candida is een gistinfectie. Trichomonas is een parasiet die via seks wordt overgedragen en dus wel een soa is. Ze geven alle drie andere afscheiding, maar de kenmerken overlappen genoeg om je op het verkeerde been te zetten.

Hieronder staan de patronen die in de literatuur het vaakst worden beschreven. Lees ze als richting, niet als diagnose.

De onderste twee rijen zijn precies waar de meeste pagina's over zwijgen. Een soa-test zoekt naar ziekteverwekkers die via seks worden overgedragen. Candida en bacteriële vaginose horen daar niet bij, dus een negatieve soa-test zegt niets over die twee.

Is bacteriële vaginose een soa?

Nee. Bacteriële vaginose wordt niet als soa geclassificeerd. Er komt geen ziekteverwekker van buiten bij kijken, maar een verschuiving in bacteriën die al in je vagina leven. De melkzuurbacteriën nemen af en andere soorten nemen toe, waaronder Gardnerella vaginalis.

Dat gezegd hebbende: seks speelt wel een rol. Onderzoek beschrijft dat een nieuwe partner, meerdere partners en seks zonder condoom samenhangen met een grotere kans op bacteriële vaginose. Muzny en Schwebke beschreven in 2016 hoe die samenhang eruit kan zien op bacterieel niveau, zonder dat het daarmee een klassieke soa wordt.

Het onderscheid is niet academisch. Het bepaalt of je partner iets moet doen.

Bij bacteriële vaginose is het meebehandelen van een mannelijke partner lange tijd niet gebruikelijk geweest. Er loopt wel onderzoek naar of dat de hoge terugkeerkans kan verlagen, zoals de StepUp-studie uit 2020. Bij trichomonas ligt dat anders, want daar is de partner vrijwel altijd onderdeel van het verhaal.

Hoe herken je een candida-infectie?

Een candida-infectie geeft meestal dikke, witte, brokkelige afscheiding met weinig geur, plus duidelijke jeuk. Die jeuk staat vaak zo op de voorgrond dat vrouwen er zelf al aan denken. De zuurgraad in de vagina blijft daarbij meestal normaal, wat het van bacteriële vaginose onderscheidt.

Candida is een gist die bij veel mensen gewoon aanwezig is zonder klachten te geven. Klachten ontstaan als de balans verschuift, bijvoorbeeld na een antibioticakuur.

Wat het lastig maakt: jeuk is niet exclusief. Trichomonas kan ook jeuk geven, en dan zit je met een soa terwijl je aan een schimmel dacht. Thuisarts beschrijft dit patroon van overlappende klachten bij vaginale infecties ook. Als je twijfelt tussen "gewoon een schimmel" en "iets anders", is dat precies het moment waarop een test iets toevoegt.

Lees ook wat er nog meer achter jeuk en irritatie onderin kan zitten.

Wat maakt trichomonas anders dan de andere twee?

Trichomonas vaginalis is een eencellige parasiet die via seksueel contact wordt overgedragen. Dat maakt het de enige van de drie die als soa telt, en de enige die in een soa-test terugkomt. Klassiek beschreven zijn geelgroene, soms schuimende afscheiding en een onaangename geur, maar lang niet iedereen heeft die klachten.

Sutton en collega's vonden in een Amerikaans bevolkingsonderzoek onder vrouwen in de vruchtbare leeftijd dat een aanzienlijk deel van de infecties zonder klachten verliep. Schwebke en Burgess beschreven in hun overzicht uit 2004 hetzelfde beeld: symptomen zijn een onbetrouwbare gids.

Bij mannen is dat nog sterker. De meeste mannen met trichomonas merken helemaal niets, wat betekent dat een partner het jaren kan doorgeven zonder het te weten.

Meer daarover in trichomonas bij mannen, en over de vrouwelijke kant in trichomonas symptomen bij de vrouw.

Waarom je het zelf vaak niet uit elkaar kunt houden

Omdat de kenmerken overlappen en niemand de eigen afscheiding objectief beoordeelt. Onderzoek naar zelfdiagnose bij vaginale klachten laat keer op keer zien dat vrouwen die zeker denken te weten dat het "gewoon een schimmel" is, er regelmatig naast zitten. Ook artsen kunnen het niet op het oog.

Daarom bestaan er criteria. Amsel en collega's beschreven in 1983 vier kenmerken die samen op bacteriële vaginose kunnen wijzen: dunne homogene afscheiding, een pH boven 4,5, een visachtige geur na toevoeging van kaliumhydroxide, en zogeheten clue cells onder de microscoop. Drie van de vier maken het waarschijnlijk.

Kijk naar dat lijstje en het valt op wat erin ontbreekt: jouw indruk.

Drie van die vier kenmerken vragen om een laboratorium of een spreekkamer. De vierde, geur, is het enige dat je thuis opmerkt, en juist geur is subjectief en verandert met je cyclus en na seks. Een beslissing baseren op het enige criterium dat je zelf kunt waarnemen is dus een gok.

Neem iemand van 27 die na een nieuwe relatie meer afscheiding met een vreemde geur merkt, een zelfzorggel bij de drogist koopt en na 7 dagen minder klachten heeft. Wat er niet is uitgesloten: trichomonas, chlamydia en gonorroe geven alle drie soms precies dit beeld, en die verdwijnen niet van een gel. Minder klachten is niet hetzelfde als geen infectie.

Welke test geeft antwoord bij veranderde afscheiding?

Voor de soa-kant is dat een PCR-test. Die zoekt naar het genetisch materiaal van trichomonas, chlamydia en gonorroe in een uitstrijkje of urine. Voor bacteriële vaginose en candida gebeurt de beoordeling anders, meestal in de spreekkamer of het lab, en die twee zitten niet in een standaard soa-pakket.

Bij vrouwen kan het uitstrijkje voor de soa-kant vaak door jezelf worden afgenomen. Dat scheelt een gesprek waar je misschien tegenop ziet.

Wil je de drie meest voorkomende bacteriële en parasitaire soa's in één keer laten nakijken, dan kan dat met een chlamydia, gonorroe en trichomonas test. Wil je alleen die ene parasiet uitsluiten, dan volstaat een losse trichomonas test.

Belangrijk om te weten: een negatieve uitslag sluit bacteriële vaginose of candida niet uit, want die zaten er nooit in. Dat klinkt vanzelfsprekend, maar het is de meest gemaakte denkfout bij dit onderwerp.

Hoe vaak komt dit eigenlijk voor in Nederland?

Bacteriële vaginose is de meest voorkomende oorzaak van veranderde afscheiding bij vrouwen in de vruchtbare leeftijd. Trichomonas komt in Nederland minder vaak voor dan chlamydia, maar wordt bij gerichte diagnostiek wel degelijk gevonden. Het RIVM houdt de cijfers over soa-diagnoses in Nederland bij in de jaarlijkse soa-surveillance.

De vergelijking is scheef, want bacteriële vaginose wordt nergens centraal geregistreerd en trichomonas alleen als er gericht op is getest. Wat je in de cijfers ziet, hangt dus deels af van hoe vaak ernaar gekeken wordt.

Praktisch gezien: dat een aandoening zeldzamer is, zegt weinig over jouw situatie. Het gaat om wat er bij jou speelt.

Wat doet je huisarts met deze klachten?

Je huisarts kan kijken, de zuurgraad bepalen en zo nodig materiaal opsturen. Bij twijfel tussen de drie oorzaken is dat de plek waar het onderscheid gemaakt wordt. De NHG beschrijft in de standaard over vaginale klachten hoe die beoordeling er in de Nederlandse huisartsenpraktijk uitziet.

Sommige mensen stappen liever niet meteen naar de huisarts met dit soort klachten. Dat begrijpen we goed, en daarvoor bestaat de mogelijkheid om je eerst anoniem te laten checken op de soa-kant.

Wat een test niet doet, is de rest van het plaatje invullen. Als je klachten aanhouden terwijl de soa-uitslag negatief is, blijft je huisarts de aangewezen persoon.

Wat als de klachten steeds terugkomen?

Terugkeer is bij bacteriële vaginose eerder regel dan uitzondering. Bradshaw en collega's volgden vrouwen een jaar lang na een kuur met metronidazol en zagen dat een groot deel binnen twaalf maanden opnieuw klachten kreeg. Dat is vervelend, en het betekent niet dat je iets verkeerd hebt gedaan.

Herhaling roept wel een andere vraag op. Als je drie keer per jaar dezelfde klachten hebt en drie keer dezelfde zelfzorggel pakt, is de kans dat je aanname klopt niet meegegroeid. Die is precies even groot gebleven als de eerste keer.

Wat mij hierin het meest opvalt, is hoe vaak dezelfde stap wordt herhaald zonder dat er iets nieuws wordt uitgezocht.

Bij klachten die blijven terugkomen levert één keer goed uitzoeken meer op dan een vierde kuur op gevoel. Dat kan betekenen: eerst de soa-kant met een PCR-test uitsluiten, en de rest door je huisarts laten beoordelen.

Het Farmacotherapeutisch Kompas beschrijft welke middelen bij bacteriële vaginose en bij trichomonas gebruikelijk zijn. Die middelen verschillen, en dat is nog een reden om eerst te weten waarmee je te maken hebt.

Wat je partner hiermee te maken heeft

Bij trichomonas is het gebruikelijk dat de partner ook wordt behandeld, omdat heen en weer besmetten anders makkelijk gebeurt. Bij bacteriële vaginose en candida ligt dat anders en wordt de partner doorgaans niet meebehandeld. Dat verschil verklaart waarom die eerste vraag, is dit een soa, zo veel gewicht heeft.

Dan de vraag die vaak onuitgesproken blijft. Betekent trichomonas dat er is vreemdgegaan?

Niet automatisch. Een infectie kan lang onopgemerkt blijven, zeker bij mannen, dus het moment van diagnose zegt weinig over het moment van besmetting. We hebben die vraag apart uitgewerkt in trichomonas zonder seksueel contact.

Wat je hierna kunt doen

Heb je veranderde afscheiding met jeuk en verder geen risicomoment gehad, dan is de huisarts of drogist een logische eerste stap. Is er wel een risicomoment geweest, dan sluit je met een PCR-test eerst de soa-kant uit voordat je aan zelfzorg begint. Die volgorde voorkomt dat je een infectie behandelt die er niet is en er een laat zitten die er wel is.

Bekijk ook hoe afscheiding en soa's zich tot elkaar verhouden, en welke soa-testen er voor vrouwen zijn.

Elk bloedtestresultaat bevat een professionele beoordeling door een BIG-geregistreerde arts. Bespreek voor behandelbeslissingen je resultaten met je huisarts.

Bronnen

• Peebles K, et al. High Global Burden and Costs of Bacterial Vaginosis: A Systematic Review and Meta-Analysis. Sexually Transmitted Diseases, 2019. PMID: 30624309
• Muzny CA, Schwebke JR. Pathogenesis of Bacterial Vaginosis: Discussion of Current Hypotheses. The Journal of Infectious Diseases, 2016. PMID: 27449868
• Amsel R, et al. Nonspecific vaginitis. Diagnostic criteria and microbial and epidemiologic associations. The American Journal of Medicine, 1983. PMID: 6600371
• Sutton M, et al. The prevalence of Trichomonas vaginalis infection among reproductive-age women in the United States, 2001-2004. Clinical Infectious Diseases, 2007. PMID: 17968828
• Schwebke JR, Burgess D. Trichomoniasis. Clinical Microbiology Reviews, 2004. PMID: 15489349
• Vodstrcil LA, et al. Treating male partners of women with bacterial vaginosis (StepUp): a protocol for a randomised controlled trial. BMC Infectious Diseases, 2020. PMID: 33176727
• Bradshaw CS, et al. High recurrence rates of bacterial vaginosis over the course of 12 months after oral metronidazole therapy. The Journal of Infectious Diseases, 2006. PMID: 16652274
• RIVM, Seksueel overdraagbare aandoeningen in Nederland, jaarlijkse surveillancerapportage
• NHG, standaard over vaginale klachten (fluor vaginalis)