Schaamluis (platjes): herkennen, behandelen en laten checken

Schaamluis, in het Nederlands ook platjes genoemd, is een grijsbruin beestje van ongeveer drie millimeter dat zich vastklemt aan grof lichaamshaar. Het geeft hardnekkige jeuk in de schaamstreek, meestal een paar weken na de besmetting. Ongeveer 2 procent van de volwassenen krijgt er ooit mee te maken.

Vervelend, maar ongevaarlijk. Behandelen lukt meestal met een crème uit de apotheek.

Wat bijna nergens staat, en wat wij het belangrijkste vinden van dit hele onderwerp: schaamluis komt vaak niet alleen. In een onderzoek onder bezoekers van een soa-poli had 31,4 procent van de mensen met schaamluis tegelijk een andere soa (Chapel e.a., 1979).

Die tweede infectie geeft vaak geen enkele klacht. En anders dan de luizen zelf is die wel meetbaar.

Wat is schaamluis precies?

Schaamluis is een parasiet die leeft van kleine beetjes bloed uit je huid. De medische naam is pediculosis pubis, naar het beestje Pthirus pubis. Hij houdt zich vast aan grof haar, dus vooral schaamhaar, maar ook oksels, borsthaar, baard, wenkbrauwen en soms wimpers. Op hoofdhaar overleeft hij niet: dat is te dun.

De luis is plat en breed, vandaar de bijnaam platjes. In het Engels heet hij crab louse, omdat hij onder de loep op een krabbetje lijkt.

Volwassen luizen leven ongeveer drie tot vier weken op de huid. Buiten het lichaam redden ze het maar een dag of twee. Hun eitjes, de neten, plakken als witgele puntjes aan de haarschacht vast en komen na ongeveer een week uit.

De jeuk komt niet van het beestje zelf, maar van een allergische reactie op het speeksel. Daarom kan het bij een eerste besmetting twee tot vier weken duren voordat je iets merkt.

Hoe vaak komt schaamluis voor?

Schattingen lopen uiteen van 0,3 tot 4,6 procent per jaar, met een prevalentie rond de 2 procent onder volwassenen. Dat maakt platjes zeldzamer dan chlamydia, maar bepaald niet ongewoon. In een groep van vijftig mensen is de kans reëel dat iemand het ooit gehad heeft.

Het aantal daalt bovendien al jaren.

Onderzoekers wijten dat vooral aan het ontharen van de schaamstreek: minder grof haar betekent domweg minder leefgebied voor de luis (Patel e.a., 2021). Het is een van de weinige infecties waarbij een mode-trend het beloop op bevolkingsniveau lijkt te veranderen.

Wat ons daarbij opvalt: juist doordat het zeldzamer wordt, herkennen mensen het minder snel. Ze denken eerder aan een schimmel of aan irritatie van het scheren, en behandelen weken de verkeerde oorzaak.

Hoe herken je schaamluis?

Je herkent schaamluis aan drie dingen samen: aanhoudende jeuk in het schaamhaar die vooral 's nachts opspeelt, witgele puntjes die aan de haren vastzitten en niet weg te vegen zijn, en soms roodbruine stipjes in je ondergoed. Dat laatste is ontlasting van de luis.

De beestjes zelf zijn te zien, maar je moet er goed voor kijken. Ze bewegen traag en hebben ongeveer de kleur van je huid.

Een detail dat mensen vaak op het spoor zet: blauwgrijze vlekjes op de huid van de buik of de binnenkant van de dijen. Die heten maculae ceruleae en zijn kleine bloedinkjes op de bijtplekken.

Krabben maakt het beeld troebel. De huid raakt geïrriteerd, er ontstaan korstjes, en dan lijkt het ineens op eczeem of een schimmel. In ons artikel over schaamluis symptomen zetten we per klacht op een rij wat je precies ziet.

Schaamluis, schurft of toch iets anders?

Jeuk in de schaamstreek heeft veel mogelijke oorzaken, en ze zijn met het blote oog lastig uit elkaar te houden. Het verschil zit meestal in het tijdsverloop, in wat je precies ziet, en in de plek. Onderstaande tabel zet de vijf meest voorkomende naast elkaar.

De laatste rij is de reden dat dit artikel bestaat. De vier aandoeningen die je kunt zien, vindt een laboratorium niet. De infectie die je niet kunt zien, vindt een laboratorium wel.

Loopt de jeuk niet in dit rijtje? Dan helpt ons overzicht van jeuk en irritatie onderin verder.

Vindt een soa-test schaamluis?

Nee. Een soa-test uit het laboratorium werkt op bloed, urine of een uitstrijkje en zoekt naar DNA van bacteriën of naar antistoffen. Schaamluis is een insect op je huid. Er is geen bloedwaarde die hem aantoont, en dat geldt ook voor schurft. Die twee stel je vast door te kijken.

Dat klinkt als een tekortkoming, maar zo werkt het niet helemaal.

Schaamluis gaat vrijwel altijd over via intiem lichamelijk contact. Dat is precies hetzelfde contact waarbij chlamydia, gonorroe, trichomonas, syfilis of hiv kunnen overgaan. De luizen zijn zichtbaar en jeuken, dus die merk je. De rest verloopt vaak zonder klachten.

Vandaar dat cijfer van 31,4 procent uit de inleiding. In die serie op een soa-poli had bijna een op de drie mensen met schaamluis daarnaast nog iets anders onder de leden (Chapel e.a., 1979). De RIVM-richtlijn voor scabiës verwoordt hetzelfde principe voor schurft: overweeg soa-testen als de besmetting waarschijnlijk via seksueel contact is opgelopen.

Stel dat je een nieuwe partner hebt gehad, drie weken later jeuk krijgt, en platjes vindt. Dan weet je van die luizen af binnen een dag. Van een eventuele chlamydia weet je pas iets als je laat kijken. Een gecombineerde test op chlamydia, gonorroe en trichomonas dekt de drie die in Nederland het meest voorkomen.

Wat je met die uitslag doet, bespreek je met je huisarts. Wij leveren de meting, niet de diagnose.

Twee mensen, dezelfde platjes, andere uitkomst

Neem twee mensen die in dezelfde week platjes vinden. Allebei beestjes van 3 millimeter in het schaamhaar, allebei jeuk die na ongeveer drie weken begon. Tot hier is hun verhaal identiek.

De eerste behandelt met permetrine, herhaalt na een week, en is ervan af. Klaar, en terecht.

De tweede doet precies hetzelfde, en laat zich daarnaast checken op chlamydia, gonorroe en trichomonas. Die uitslag komt terug met chlamydia, zonder dat er ooit een klacht was geweest. Zonder de luizen had hij geen enkele aanleiding gehad om te laten kijken.

Het verschil tussen die twee zit niet in hoe erg hun besmetting was. Het zit in de vraag of het zichtbare deel reden werd om ook naar het onzichtbare deel te kijken.

Bij ongeveer een op de drie mensen liep dat tweede spoor ergens op uit (Chapel e.a., 1979). Bij de andere twee niet. Ook dat is een uitkomst, en voor veel mensen de reden dat ze het lieten doen.

Hoe behandel je schaamluis?

Schaamluis behandel je met een middel dat de luizen en de neten doodt. Permetrine-crème is in Nederland de gebruikelijke eerste keuze en is zonder recept bij de apotheek te krijgen. Volgens Thuisarts.nl breng je die aan en spoel je hem na 8 tot 12 uur af. Na een week herhaal je de behandeling.

Die tweede ronde is het punt waar het vaakst iets misgaat.

Neten die op het moment van de eerste behandeling nog niet uitgekomen waren, komen daarna alsnog uit. Sla je de herhaling over, dan begint het gewoon opnieuw. Dat is meestal geen resistentie maar wat in de literatuur pseudoresistentie heet: het middel werkt, de toepassing klopte niet (Patel e.a., 2021).

Werkt permetrine echt niet, dan zijn er tweedelijnsmiddelen zoals phenothrine, malathion of ivermectine. Die bespreek je met je huisarts of apotheker. De Cochrane-review over scabiës vond tussen permetrine en ivermectine na twee weken geen verschil in effect (Rosumeck e.a., 2018).

Meer over de praktische kant, inclusief wat een netenkam wel en niet doet, staat in ons artikel over schaamluis behandeling.

Hoe krijg je schaamluis?

Schaamluis gaat vrijwel altijd over via direct, langdurig lichamelijk contact waarbij schaamhaar tegen schaamhaar komt. Seks is de meest voorkomende route. Een luis kan niet springen en niet vliegen, dus hij moet overlopen.

Beddengoed, handdoeken en kleding kunnen een rol spelen, maar dat gebeurt veel minder vaak dan mensen denken. Buiten het lichaam houdt een luis het ongeveer een tot twee dagen vol.

Een wc-bril is praktisch geen risico. De luis moet zich aan haar vastklemmen en glad plastic biedt hem niets.

Opvallend is dat schaamluis wereldwijd minder vaak voorkomt dan een paar decennia geleden. Onderzoekers wijzen op het ontharen van de schaamstreek: minder grof haar betekent minder leefgebied (Patel e.a., 2021). Of scheren ook helpt als je ze al hebt, is een andere vraag. Die beantwoorden we in hoe krijg je schaamluis.

Wat doe je met kleding, beddengoed en je partners?

Was kleding, handdoeken en beddengoed die je de laatste twee dagen gebruikt hebt op 60 graden of warmer. Dat is warm genoeg om luizen en neten te doden. Wat niet in de was kan, stop je een etmaal in een afgesloten zak in de vriezer. Thuisarts.nl noemt dezelfde aanpak.

Grote schoonmaakacties zijn niet nodig. De luis leeft op mensen, niet op je bank.

Belangrijker is het gesprek dat je liever niet voert. Partners van de afgelopen twee maanden kunnen besmet zijn zonder dat ze iets merken, en zonder behandeling gaat het heen en weer. Hoe je dat gesprek aanpakt, hebben we uitgewerkt in je partner inlichten.

Er valt hier weinig aan te schamen. Platjes zeggen niets over hygiëne en niets over hoeveel partners je hebt gehad.

Wanneer is de huisarts een beter idee?

Ga naar je huisarts als de jeuk na twee volledige behandelingen aanhoudt. Ook een ontstoken of nattende huid is een reden om te gaan. Datzelfde geldt bij luizen in je wimpers, en bij twijfel of het wel schaamluis is. Vlak bij de ogen wordt permetrine afgeraden, dus daar hoort een andere aanpak bij.

Twijfel je tussen schaamluis en schurft, dan is dat op zich al een goede reden om te laten kijken. Schurft vraagt om een andere behandeling en om meebehandelen van huisgenoten.

Kinderen met schaamluis in de wimpers verdienen extra aandacht, omdat de route van besmetting daar altijd nagevraagd hoort te worden.

En als de jeuk weg is maar er blijft iets knagen over dat ene contact: dan gaat die vraag niet meer over luizen. Dan gaat het over wat je niet kunt zien.

Wat wij ervan vinden

Schaamluis is een van de weinige soa-achtige aandoeningen waarbij je je eigen diagnose vrij goed kunt stellen. Je ziet het beestje of je ziet het niet. Behandelen kost een crème en twee rondes geduld.

Precies daarom vinden wij het jammer dat de meeste pagina's over platjes daar ophouden. De luizen zijn het zichtbare deel van een contactmoment. De rest van dat contactmoment is niet zichtbaar.

Kies je ervoor om verder te kijken, doe dat dan op het juiste moment: chlamydia en gonorroe zijn doorgaans betrouwbaar aan te tonen vanaf ongeveer twee weken na het risico. Bespreek je resultaten daarna met je huisarts, zeker als je klachten houdt.

Bronnen

• Chapel TA, Katta T, Kuszmar T, DeGiusti D. Pediculosis pubis in a clinic for treatment of sexually transmitted diseases. Sexually Transmitted Diseases, 1979. PMID 531724
• Patel PU, Tan A, Levell NJ. A clinical review and history of pubic lice. Clinical and Experimental Dermatology, 2021. PMID 33811771
• Rosumeck S, Nast A, Dressler C. Ivermectin and permethrin for treating scabies. Cochrane Database of Systematic Reviews, 2018. PMID 29608022
• RIVM, LCI-richtlijn scabiës. lci.rivm.nl
• Thuisarts.nl, Ik heb schaamluis. thuisarts.nl

Elk bloedtestresultaat bevat een professionele beoordeling door een BIG-geregistreerde arts. Bespreek voor behandelbeslissingen je resultaten met je huisarts.